* در آخر كتاب نيز لغت‌نامه‌اى جهت لغات دشوار آورده‌ام كه هرچند در آن شرح همه داروهاى مفرده را نياورده‌ام و ليكن در مركبات و لغات و اصطلاحات دشوار كمك‌كننده مىباشد . نكته ديگر اين است كه مبحث شراب‌ها را حذف نكرده‌ام . چرا كه اولا كل مبحث راجع به شراب‌هاى حرام نيست ، چه اينكه در اغلب كتب طب سنتى در كنار شراب‌هاى حرام ، خمر بودن آن ذكر شده و ثانيا الكل‌ها به اشكال مختلف در جامعه ما استفاده مىشوند ، غير قانونى ، جهت خودكشى يا تنتورهاى دارويى و . . . ( و من در اورژانس‌ها بيماران مظنون به مصرف اشربه الكلى را بسيار ديده‌ام ) كه دانستن تدبير دفع ضرر الكل مصرف شده و الكل مصرف كرده ، لااقل بر اطبا لازم و واجب است و ثالثا ممكن است طبيبى در بلاد غير مسلمانان طبابت كند و نياز مبرم به اين دانش داشته باشد . اما نكته‌اى كه در اينجا نياز به تذكر دارد اين است كه در شراب و خمر فوايدى وجود دارد و مضراتى و ليكن همان گونه كه در قرآن كريم نيز آمده است مضرات آنها بيش از فوايدشان است : « درباره شراب و قمار از تو سؤال مىكنند ، بگو در آنها گناه و زيان بزرگى است ؛ و منافعى ( از نظر مادى ) براى مردم در بردارد ؛ ( ولى ) گناه آنها از نفعشان بيشتر است » « 1 » . لذا اين امر كه بر حكما و دانشمندان طب ايرانى نيز مشهود بوده ايشان را بر آن داشته اولا به شيوه دفع مضرات آنها در كتب خود نظير همين كتاب اقدام كنند و ثانيا در امر داروسازى آنجا كه نياز مبرم به استفاده از شراب بوده از تركيبات جايگزين نظير ميفختج و مثلث استفاده شود . اهميت عدم مصرف شراب به عنوان دارو تا آنجا بوده است كه عبارت خداوند در حرام شفا قرار نداده است مكررا در روايات اسلامى تكرار شده است . در ذيل به برخى از اين روايات اشاره مىشود : « در كتاب كافى ( 193 - روضه ) : به سندش از اسماعيل بن حسن پزشك كه به امام ششم عليه السّلام گفتم : من مرد عربى هستم و پزشكى مىدانم ، و طبّم عربى است و مزد هم نگيرم ، فرمود باكى ندارد ، گفتم : ما زخم را مىشكافيم ، با آتش داغ مىكنيم ، فرمود : باكى ندارد ، گفتم :

--> ( 1 ) . سوره بقره ، آيه شريفه 219